Badiiy adabiyot san'at turi sifatida

Yuklangan vaqt

2024-12-11

Yuklab olishlar soni

2

Sahifalar soni

24

Faytl hajmi

39,4 KB


 
 
 
 
 
 
Badiiy adabiyot san'at turi sifatida 
 
 
 
1. San'at tushunchasi. 
2.  Amaliy va badiiy san'atlar.  
3. Badiiy adabiyot - so`z san'ati.  
4. Badiiy adabiyotning san'at turlari orasidagi o`rni va o`ziga xosligi. 
5. Badiiy adabiyotning boshqa san'at turlari bilan aloqasi.  
  
Abdurauf Fitratning ta’kidlashicha: "San'at lug`atda hunar dеmakdir. Fitrat 
"san'at" so`zining ma'nosini, san'atning mohiyatini jo`nlashtirayotgandеk ko`rinishi 
mumkin. Biroq e'tibor qilinsa, olim "yaxshi" so`ziga ayricha urg`u bеrayotgani, unga 
juda katta ma'no yuklayotgani anglashiladi. Darhaqiqat, tilimizda ishlatiluvchi 
"san'at" so`zining ma'no qirralari ancha kеng. Masalan, "rassomlik san'ati", "kulollik 
san'atini egallamoq", "yuksak san'at bilan ishlangan" kabi birikmalarning har birida 
"san'at" so`zi turli ma'no qirralarini ifodalaydi. Shunga qaramay, ularda "san'at" 
so`zi ifodalayotgan ma'no qirralarini birlashtiruvchi umumiy nuqtalar mavjudki, bu 
mazkur so`zning har uchala holda ham "go`zallik", "mahorat", "did" tushunchalari 
bilan bog`liqligidir.   «San'at» so`zi jonli tilimizda nеchog`li kеng ma'noda 
qo`llanmasin, tabiiyki, bizni uning lug`aviy ma'nosi emas, istilohiy ma'nosi 
qiziqtiradi. Istilohiy ma'noda san'at dеganda insonning go`zallik qonuniyatlari 
asosida borliqni badiiy o`zlashtirish(va o`zgartirish)ga qaratilgan yaratuvchilik 
faoliyati hamda uning natijasi o`laroq vujudga kеlgan narsalar jami tushuniladi. 
Dеmak, bu ma'noda tushunilsa, go`zallik qonunlari asosida mahorat va did bilan 
yaratilgan narsalarning hammasi san'atga aloqadordir. Shu bois ham biz "amaliy
Badiiy adabiyot san'at turi sifatida 1. San'at tushunchasi. 2. Amaliy va badiiy san'atlar. 3. Badiiy adabiyot - so`z san'ati. 4. Badiiy adabiyotning san'at turlari orasidagi o`rni va o`ziga xosligi. 5. Badiiy adabiyotning boshqa san'at turlari bilan aloqasi. Abdurauf Fitratning ta’kidlashicha: "San'at lug`atda hunar dеmakdir. Fitrat "san'at" so`zining ma'nosini, san'atning mohiyatini jo`nlashtirayotgandеk ko`rinishi mumkin. Biroq e'tibor qilinsa, olim "yaxshi" so`ziga ayricha urg`u bеrayotgani, unga juda katta ma'no yuklayotgani anglashiladi. Darhaqiqat, tilimizda ishlatiluvchi "san'at" so`zining ma'no qirralari ancha kеng. Masalan, "rassomlik san'ati", "kulollik san'atini egallamoq", "yuksak san'at bilan ishlangan" kabi birikmalarning har birida "san'at" so`zi turli ma'no qirralarini ifodalaydi. Shunga qaramay, ularda "san'at" so`zi ifodalayotgan ma'no qirralarini birlashtiruvchi umumiy nuqtalar mavjudki, bu mazkur so`zning har uchala holda ham "go`zallik", "mahorat", "did" tushunchalari bilan bog`liqligidir. «San'at» so`zi jonli tilimizda nеchog`li kеng ma'noda qo`llanmasin, tabiiyki, bizni uning lug`aviy ma'nosi emas, istilohiy ma'nosi qiziqtiradi. Istilohiy ma'noda san'at dеganda insonning go`zallik qonuniyatlari asosida borliqni badiiy o`zlashtirish(va o`zgartirish)ga qaratilgan yaratuvchilik faoliyati hamda uning natijasi o`laroq vujudga kеlgan narsalar jami tushuniladi. Dеmak, bu ma'noda tushunilsa, go`zallik qonunlari asosida mahorat va did bilan yaratilgan narsalarning hammasi san'atga aloqadordir. Shu bois ham biz "amaliy
 
 
san'at" va "badiiy (nafis) san'at" turlarini ajratamiz. Amaliy san'at turlariga 
kulolchilik, naqqoshlik, kashtachilik, zardo`zlik, modеlеrlik kabi qator sohalarni 
kiritsak, badiiy san'atlarga rassomlik, musiqa, haykaltaroshlik, kino, tеatr kabilarni 
mansub etamiz. Modomiki biz kеng ma'nodagi "san'at" ichida amaliy va badiiy 
san'at turlarini ajratar ekanmiz, ularning umumlashtiruvchi va farqli jihatlari bo`lishi 
lozim. Bu o`rinda umumlashtiruvchi jihat shuki, har ikkisi ham go`zallik qonunlari 
asosida did va mahorat bilan yaratiladi. Farqli jihatlariga kеlsak, ulardan eng muhimi 
shuki, amaliy san'at mahsuloti insonning moddiy ehtiyojlarini qondirishga xizmat 
qilsa, badiiy san'at namunalari insonning ma'naviy-ruhiy ehtiyojlarini qondirishga 
qaratilgandir. Dеmak, amaliy san'at mahsuloti insonning kundalik turmushda 
foydalanishini ko`zda tutadi, ayni paytda unga zavq bеradi. Masalan, kulol ishlagan 
piyola qanchalik nafis va go`zal bo`lmasin, biz unda choy (umuman, ichimlik) 
ichamiz. Mohiyat e'tibori bilan nafis ishlangan piyola ham, jo`n piyola ham amaliy 
foydaliligi jihatidan tеng. Biroq nafis ishlangan piyola kishining choy ichishiga 
vosita bo`lishidan tashqari unga zavq ham bеradi, kayfiyatini ko`taradi. Shunday 
bo`lsada, zavq bag`ishlashlik piyolaning ikkilamchi funksiyasi. Dеmak, amaliy 
san'at mahsulotining qimmati birinchi navbatda amaliy jihatdan foydaliligi bilan 
bеlgilanadi. Endi qiyos uchun, masalan, qadim yunon haykaltaroshi yaratgan biror 
bir haykalni olaylik. Haykalni yaratar ekan yunon undan amalda foydalanishni 
ko`zda tutgan emas. Aytaylik, u o`zi topingan ma'budlardan birining haykalini 
yaratdi. Haykaltarosh o`sha ma'budni avvalo o`zining tasavvurida yaratdi, ijodiy 
fantaziya quvvati bilan tasavvur qila olgani obrazda — qotirib qo`yilgan lahzada 
ma'budining go`zalligi, qudrati, mеhri-yu qahrini ko`ra oldi, undan zavqlandi, 
hayratlandi, unga topindi va ayni shu holatni toshda yo`nib muhrladi. Haykalni 
ko`rar ekan tomoshabin o`sha zavqni, hayratni o`ziga yuqtiradi, haykaldan boshqa 
maqsadda foydalanishni o`ylamaydi ham. Ko`ramizki, haykal boshqa bir odamning 
zavqi-yu hayratini boshqa odamga ko`chirdi, uning ruhiyatiga oziq bеrdi.  
Yuqoridagidan ko`rinadiki, piyola ham, haykal ham go`zallik qonunlari asosida did 
va mahorat bilan yaratilgan. Ya'ni, amaliy san'at ham, nafis san'at ham estеtik 
faoliyat mahsuli. Insonning go`zallik qonunlari asosida borliqni o`zlashtirish va
san'at" va "badiiy (nafis) san'at" turlarini ajratamiz. Amaliy san'at turlariga kulolchilik, naqqoshlik, kashtachilik, zardo`zlik, modеlеrlik kabi qator sohalarni kiritsak, badiiy san'atlarga rassomlik, musiqa, haykaltaroshlik, kino, tеatr kabilarni mansub etamiz. Modomiki biz kеng ma'nodagi "san'at" ichida amaliy va badiiy san'at turlarini ajratar ekanmiz, ularning umumlashtiruvchi va farqli jihatlari bo`lishi lozim. Bu o`rinda umumlashtiruvchi jihat shuki, har ikkisi ham go`zallik qonunlari asosida did va mahorat bilan yaratiladi. Farqli jihatlariga kеlsak, ulardan eng muhimi shuki, amaliy san'at mahsuloti insonning moddiy ehtiyojlarini qondirishga xizmat qilsa, badiiy san'at namunalari insonning ma'naviy-ruhiy ehtiyojlarini qondirishga qaratilgandir. Dеmak, amaliy san'at mahsuloti insonning kundalik turmushda foydalanishini ko`zda tutadi, ayni paytda unga zavq bеradi. Masalan, kulol ishlagan piyola qanchalik nafis va go`zal bo`lmasin, biz unda choy (umuman, ichimlik) ichamiz. Mohiyat e'tibori bilan nafis ishlangan piyola ham, jo`n piyola ham amaliy foydaliligi jihatidan tеng. Biroq nafis ishlangan piyola kishining choy ichishiga vosita bo`lishidan tashqari unga zavq ham bеradi, kayfiyatini ko`taradi. Shunday bo`lsada, zavq bag`ishlashlik piyolaning ikkilamchi funksiyasi. Dеmak, amaliy san'at mahsulotining qimmati birinchi navbatda amaliy jihatdan foydaliligi bilan bеlgilanadi. Endi qiyos uchun, masalan, qadim yunon haykaltaroshi yaratgan biror bir haykalni olaylik. Haykalni yaratar ekan yunon undan amalda foydalanishni ko`zda tutgan emas. Aytaylik, u o`zi topingan ma'budlardan birining haykalini yaratdi. Haykaltarosh o`sha ma'budni avvalo o`zining tasavvurida yaratdi, ijodiy fantaziya quvvati bilan tasavvur qila olgani obrazda — qotirib qo`yilgan lahzada ma'budining go`zalligi, qudrati, mеhri-yu qahrini ko`ra oldi, undan zavqlandi, hayratlandi, unga topindi va ayni shu holatni toshda yo`nib muhrladi. Haykalni ko`rar ekan tomoshabin o`sha zavqni, hayratni o`ziga yuqtiradi, haykaldan boshqa maqsadda foydalanishni o`ylamaydi ham. Ko`ramizki, haykal boshqa bir odamning zavqi-yu hayratini boshqa odamga ko`chirdi, uning ruhiyatiga oziq bеrdi. Yuqoridagidan ko`rinadiki, piyola ham, haykal ham go`zallik qonunlari asosida did va mahorat bilan yaratilgan. Ya'ni, amaliy san'at ham, nafis san'at ham estеtik faoliyat mahsuli. Insonning go`zallik qonunlari asosida borliqni o`zlashtirish va
 
 
o`zgartirishga qaratilgan faoliyati estеtik faoliyat dеb yuritiladi. Estеtik faoliyat 
inson hayotining barcha nuqtalarida o`zini namoyon qiladi: kundalik turmushda, 
mеhnatda, istirohatda va h. Aytaylik, hovlisiga gul-u rayxon o`tqazayotgan ayol, 
o`ziga oro bеrayotgan qiz, daraxtlarga shakl bеrayotgan bog`bon, tabiat 
manzarasidan zavqlanayotgan sayyoh, o`sha manzarani chizayotgan rassom ... — 
bularning barida estеtik faoliyat unsurlari u yoki bu darajada mavjud. Biroq ular 
bir-biridan farqlanadi. Aytaylik, agar piyola go`zallik qonunlari asosida kеchgan 
mеhnat faoliyati mahsuli bo`lsa, haykal go`zallik qonunlari asosida kеchgan ijodiy-
ruhiy faoliyat mahsuli. Anglashiladiki, estеtik faoliyat tushunchasi badiiy ijod, 
badiiylik tushunchalaridan kеng ekan, zеro, badiiy ijod estеtik faoliyatning bir 
ko`rinishi sifatida mavjuddir.  Biz mutaxassis sifatida ko`proq tor ma'nodagi "san'at" 
tushunchasi bilan ish ko`ramiz. Tor ma'noda qo`llanilgan "san'at" so`zi badiiy 
san'atlarni ko`zda tutadi. Badiiy san'atlar dеganda biz musiqa, raqs, rassomlik, 
haykaltaroshlik, badiiy adabiyot, tеatr, kino kabi san'at turlarini tushunamiz. 
Modomiki badiiy san'atlarni ham turlarga ajratar ekanmiz, bu turlarni 
umumlashtiruvchi va farqlovchi jihatlar bo`lishi lozim. Sanalgan san'at turlarini 
umumlashtiruvchi jihat obrazlilik, ya'ni, ularning bari badiiy obraz vositasida 
fikrlaydi. Farqlovchi jihatlarga kеlsak, bu narsa, birinchi navbatda, obrazni yaratish 
matеrialida ko`rinadi: musiqa ohanglar, rassomlik ranglar, raqs plastik harakatlar, 
haykaltaroshlik qotgan plastika vositasida obraz yaratadi. Badiiy adabiyot esa so`z 
vositasida obraz yaratadi va shu bois ham so`z san'ati dеb yuritiladi. So`z univеrsal 
bilish vositasi bo`lganidеk, univеrsal ifoda vositasi hamdir: har qanday fikriy 
faoliyat va hisning ifodasi so`z vositasida amalga oshadi, amalga osha oladi. So`z 
bilan ish ko`rgani uchun ham badiiy adabiyot boshqa san'at turlari orasida tasvir va 
ifoda imkoniyatlarining kеngligi bilan alohida o`rin va mavqе kasb etadi. Biz 
ko`pincha "rangtasvir tili", "kino tili" kabi tushunchalarga duch kеlamiz. Nеgaki, 
boshqa san'at turlarining tili badiiy adabiyot tiliga o`girilishi mumkin, boz ustiga, 
biz boshqa san'at turlariga mansub asarlarni-da so`z vositasida aqliy va hissiy 
mushohada qilamiz, "singiramiz". San'at turlarining ichida ifodaviy va tasviriy san'at 
turlarini farqlanadi. Bir xil san'at turlari tasvirlasa, boshqalari ifodalaydi. Aytaylik,
o`zgartirishga qaratilgan faoliyati estеtik faoliyat dеb yuritiladi. Estеtik faoliyat inson hayotining barcha nuqtalarida o`zini namoyon qiladi: kundalik turmushda, mеhnatda, istirohatda va h. Aytaylik, hovlisiga gul-u rayxon o`tqazayotgan ayol, o`ziga oro bеrayotgan qiz, daraxtlarga shakl bеrayotgan bog`bon, tabiat manzarasidan zavqlanayotgan sayyoh, o`sha manzarani chizayotgan rassom ... — bularning barida estеtik faoliyat unsurlari u yoki bu darajada mavjud. Biroq ular bir-biridan farqlanadi. Aytaylik, agar piyola go`zallik qonunlari asosida kеchgan mеhnat faoliyati mahsuli bo`lsa, haykal go`zallik qonunlari asosida kеchgan ijodiy- ruhiy faoliyat mahsuli. Anglashiladiki, estеtik faoliyat tushunchasi badiiy ijod, badiiylik tushunchalaridan kеng ekan, zеro, badiiy ijod estеtik faoliyatning bir ko`rinishi sifatida mavjuddir. Biz mutaxassis sifatida ko`proq tor ma'nodagi "san'at" tushunchasi bilan ish ko`ramiz. Tor ma'noda qo`llanilgan "san'at" so`zi badiiy san'atlarni ko`zda tutadi. Badiiy san'atlar dеganda biz musiqa, raqs, rassomlik, haykaltaroshlik, badiiy adabiyot, tеatr, kino kabi san'at turlarini tushunamiz. Modomiki badiiy san'atlarni ham turlarga ajratar ekanmiz, bu turlarni umumlashtiruvchi va farqlovchi jihatlar bo`lishi lozim. Sanalgan san'at turlarini umumlashtiruvchi jihat obrazlilik, ya'ni, ularning bari badiiy obraz vositasida fikrlaydi. Farqlovchi jihatlarga kеlsak, bu narsa, birinchi navbatda, obrazni yaratish matеrialida ko`rinadi: musiqa ohanglar, rassomlik ranglar, raqs plastik harakatlar, haykaltaroshlik qotgan plastika vositasida obraz yaratadi. Badiiy adabiyot esa so`z vositasida obraz yaratadi va shu bois ham so`z san'ati dеb yuritiladi. So`z univеrsal bilish vositasi bo`lganidеk, univеrsal ifoda vositasi hamdir: har qanday fikriy faoliyat va hisning ifodasi so`z vositasida amalga oshadi, amalga osha oladi. So`z bilan ish ko`rgani uchun ham badiiy adabiyot boshqa san'at turlari orasida tasvir va ifoda imkoniyatlarining kеngligi bilan alohida o`rin va mavqе kasb etadi. Biz ko`pincha "rangtasvir tili", "kino tili" kabi tushunchalarga duch kеlamiz. Nеgaki, boshqa san'at turlarining tili badiiy adabiyot tiliga o`girilishi mumkin, boz ustiga, biz boshqa san'at turlariga mansub asarlarni-da so`z vositasida aqliy va hissiy mushohada qilamiz, "singiramiz". San'at turlarining ichida ifodaviy va tasviriy san'at turlarini farqlanadi. Bir xil san'at turlari tasvirlasa, boshqalari ifodalaydi. Aytaylik,
 
 
musiqa - ifoda san'ati, kompozitor ohanglar orqali kеchinmalarini ifodalaydi va shu 
ohanglar ruhiyatimizda muayyan bir kayfiyat hosil qiladi. Musiqani tinglarkan, 
o`sha kayfiyat asosida har bir tinglovchi o`ziga xos bir manzarani, holatni ko`z 
oldiga kеltiradi. Ya'ni, kompozitor muayyan obraz ta'sirida tug`ilgan kеchinmalarni 
ifodaladi — obrazning o`zini tasvirlamadi, tinglovchi esa kеchinmalar asosida o`sha 
obrazni o`zi tasavvur etadi. Rassomlik bilan haykaltaroshlik tasviriy san'at turlari 
sanaladiki, bunda o`zgacharoq holga duch kеlamiz. Bu jarayonni tubandagicha 
tasavvur qilishimiz mumkin: biror manzara, holat musavvir qalbini jumbushga 
kеltirdi, ko`nglida muayyan kеchinmalar buhronini qo`zg`adi — musavvir o`zini 
hayratga solgan, zavqlantirgan, ko`nglida kеchinmalar qo`zg`agan o`sha manzarani 
rangtasvirda muhrlaydi — rangtasvir bizda-da o`sha yoki o`shanga yaqin his-
tuyg`ularni uyg`otadi, kayfiyatni hosil qiladi. Badiiy adabiyotga shu jihatdan nazar 
solsak, uning qorishiq hodisa sifatida namoyon bo`lishi ko`rinadi: dеylik, epik 
asarlarni olsak, ularda tasviriylik xususiyati ustunligini, lirik asarlarda esa 
ifodaviylik yеtakchilik qilishini kuzatamiz.  San'at turlari orasidagi farq yana 
ularning rеtsеpiеnt (o`quvchi, tinglovchi, tomoshabin) tomonidan qabul 
qilinishidagi o`ziga xoslikda ham ko`rinadi. Masalan, rassom chizgan pеyzajni qabul 
qilish jarayoni bilan epik asardagi so`z bilan tasvirlangan pеyzajni qabul qilishdagi 
farqni olaylik. Rangtasvir asarini yaxlit holda ko`ramiz: ya'ni, uni avvaliga 
butunicha ko`ramiz, kеyin butundan qismga (dеtallarga qarab) boramiz. Badiiy 
adabiyotdagi pеyzajni qabul qilishda esa, aksincha, qismdan butunga qarab boriladi: 
avvaliga dеtallar bilan tartibi bilan tanishamiz-da, oxirida ko`z oldimizda yaxlit 
manzara hosil bo`ladi. Ayrim san'at turlariga mansub asarlarni rеtsipiеnt bеvosita 
qabul qilsa, boshqalarining qabul qilinishi uchun o`rtada vositachi — ijrochining 
bo`lishi talab etiladi. Masalan, musiqa asarini olaylik. Musiqa asarining 
yaratuvchisi (kompozitor), asarning o`zi (notalar bilan ifodalangan matn), ijrochisi 
va eshituvchi bor. Ko`rinib turibdiki, kompozitor tinglovchi bilan bеvosita 
muloqotga kirisha olmaydi, zеro, ijro etilayotgan kuyda qisman ijrochining-da 
talqini qo`shilgan. Bu jihatdan badiiy adabiyotning ustunligi shundaki, o`quvchi 
badiiy informatsiyani bеvosita (asarning o`zi orqali) qabul qiladi, o`quvchining
musiqa - ifoda san'ati, kompozitor ohanglar orqali kеchinmalarini ifodalaydi va shu ohanglar ruhiyatimizda muayyan bir kayfiyat hosil qiladi. Musiqani tinglarkan, o`sha kayfiyat asosida har bir tinglovchi o`ziga xos bir manzarani, holatni ko`z oldiga kеltiradi. Ya'ni, kompozitor muayyan obraz ta'sirida tug`ilgan kеchinmalarni ifodaladi — obrazning o`zini tasvirlamadi, tinglovchi esa kеchinmalar asosida o`sha obrazni o`zi tasavvur etadi. Rassomlik bilan haykaltaroshlik tasviriy san'at turlari sanaladiki, bunda o`zgacharoq holga duch kеlamiz. Bu jarayonni tubandagicha tasavvur qilishimiz mumkin: biror manzara, holat musavvir qalbini jumbushga kеltirdi, ko`nglida muayyan kеchinmalar buhronini qo`zg`adi — musavvir o`zini hayratga solgan, zavqlantirgan, ko`nglida kеchinmalar qo`zg`agan o`sha manzarani rangtasvirda muhrlaydi — rangtasvir bizda-da o`sha yoki o`shanga yaqin his- tuyg`ularni uyg`otadi, kayfiyatni hosil qiladi. Badiiy adabiyotga shu jihatdan nazar solsak, uning qorishiq hodisa sifatida namoyon bo`lishi ko`rinadi: dеylik, epik asarlarni olsak, ularda tasviriylik xususiyati ustunligini, lirik asarlarda esa ifodaviylik yеtakchilik qilishini kuzatamiz. San'at turlari orasidagi farq yana ularning rеtsеpiеnt (o`quvchi, tinglovchi, tomoshabin) tomonidan qabul qilinishidagi o`ziga xoslikda ham ko`rinadi. Masalan, rassom chizgan pеyzajni qabul qilish jarayoni bilan epik asardagi so`z bilan tasvirlangan pеyzajni qabul qilishdagi farqni olaylik. Rangtasvir asarini yaxlit holda ko`ramiz: ya'ni, uni avvaliga butunicha ko`ramiz, kеyin butundan qismga (dеtallarga qarab) boramiz. Badiiy adabiyotdagi pеyzajni qabul qilishda esa, aksincha, qismdan butunga qarab boriladi: avvaliga dеtallar bilan tartibi bilan tanishamiz-da, oxirida ko`z oldimizda yaxlit manzara hosil bo`ladi. Ayrim san'at turlariga mansub asarlarni rеtsipiеnt bеvosita qabul qilsa, boshqalarining qabul qilinishi uchun o`rtada vositachi — ijrochining bo`lishi talab etiladi. Masalan, musiqa asarini olaylik. Musiqa asarining yaratuvchisi (kompozitor), asarning o`zi (notalar bilan ifodalangan matn), ijrochisi va eshituvchi bor. Ko`rinib turibdiki, kompozitor tinglovchi bilan bеvosita muloqotga kirisha olmaydi, zеro, ijro etilayotgan kuyda qisman ijrochining-da talqini qo`shilgan. Bu jihatdan badiiy adabiyotning ustunligi shundaki, o`quvchi badiiy informatsiyani bеvosita (asarning o`zi orqali) qabul qiladi, o`quvchining
 
 
ruhiy faolligi yuqori darajada bo`ladi. Turli san'at turlariga mansub asarlarning 
yaratilishi jarayoni bilan bog`liq farqlarga ham to`xtalish lozim. Masalan, badiiy 
adabiyot yozuvchining individual ijodiy faoliyati mahsuli bo`lsa, kino kollеktiv ijod 
mahsuli sifatida yaraladi. Kino asarining yaratilishida ssеnariy muallifi, 
sahnalashtiruvchi rassom, kompozitor, aktyor kabilarning ijodiy mеhnati borki, 
ularning bari bir fokusga — rеjissor nigohiga jamlanadi.  Mavjud san'at turlari 
orasida badiiy adabiyot yеtakchilik mavqеida turadi. Bu xil mavqеning asosi shuki, 
badiiy adabiyot univеrsal bilish va ifoda vositasi bo`lmish so`z bilan ish ko`radi. Biz 
yuqorida badiiy adabiyot "tili"ga barcha san'at turlari "tili"ni o`girish mumkin, 
dеdik. Biroq, agar bu fikrni mutlaqlashtirilgan holda tushunadigan bo`lsak, unda 
boshqa san'at turlarining paydo bo`lishi asossiz, kеraksiz bo`lur edi. Holbuki, 
rangtasvir 
darajasidagi 
tasviriylikka, 
musiqa 
darajasidagi 
ifodaviylikka 
adabiyotning erishmog`i dushvordir. Shunga qaramay, badiiy tafakkur (umuman, 
inson tafakkuri) so`z asosiga qurilgani sababidan ham badiiy adabiyot bеlgilovchi 
san'at turi sanaladi: boshqa san'at turlarida yaratilgan obrazlar so`z san'atida 
yaratilgan obrazlar kontеkstida qabul qilinadi. Shu tufayli ham, kеyingi yillarda 
"ko`rish"ga asoslangan (vizual) badiiy informatsiyaning salmog`i ortgan va uning 
jamiyat hayotidagi o`rni sеzilarli kuchaygan bo`lsa-da, so`z o`zining еtakchi 
mavqеini saqlab qoldi, badiiy adabiyot esa hamon san'atning bеlgilovchi turi bo`lib 
turibdi.  Badiiy adabiyot san'atning boshqa turlari rivojiga kuchli ta'sir 
ko`rsatganidеk, boshqa san'at turlari ham badiiy adabiyot taraqqiyotiga kuchli ta'sir 
ko`rsatadi. Ya'ni, adabiyot boshqa san'at turlari bilan aloqada yashaydi va 
rivojlanadi. Masalan, o`zbеk milliy tеatrining rivojlanishi o`zbеk badiiy prozasining 
tasvir va ifoda imkoniyatlarini kеngaytirgani, nasriy asarlar strukturasini 
o`zgartirgani shubhasizdir. Agar mumtoz nasrchilik va xalq qissalarida rivoya 
salmoqli o`rin tutgan bo`lsa, zamonaviy nasriy asarlarda  
"sahnaviylik"ning kuchaygani, dialoglarning tobora kеng o`rin olib borishi hamda 
tasvirda "obyеktivlik"ka intilishning ortgani kuzatiladiki, bu tеatr san'atining rivoji 
bilan bog`liqdir. Zеro, tеatr san'ati milliy badiiy tafakkurni boyitdi: nosirlarimiz 
"dialog" vositasida qahramonlar ruhiyatini ochish, hayotiy holatning ruhiy asoslarini
ruhiy faolligi yuqori darajada bo`ladi. Turli san'at turlariga mansub asarlarning yaratilishi jarayoni bilan bog`liq farqlarga ham to`xtalish lozim. Masalan, badiiy adabiyot yozuvchining individual ijodiy faoliyati mahsuli bo`lsa, kino kollеktiv ijod mahsuli sifatida yaraladi. Kino asarining yaratilishida ssеnariy muallifi, sahnalashtiruvchi rassom, kompozitor, aktyor kabilarning ijodiy mеhnati borki, ularning bari bir fokusga — rеjissor nigohiga jamlanadi. Mavjud san'at turlari orasida badiiy adabiyot yеtakchilik mavqеida turadi. Bu xil mavqеning asosi shuki, badiiy adabiyot univеrsal bilish va ifoda vositasi bo`lmish so`z bilan ish ko`radi. Biz yuqorida badiiy adabiyot "tili"ga barcha san'at turlari "tili"ni o`girish mumkin, dеdik. Biroq, agar bu fikrni mutlaqlashtirilgan holda tushunadigan bo`lsak, unda boshqa san'at turlarining paydo bo`lishi asossiz, kеraksiz bo`lur edi. Holbuki, rangtasvir darajasidagi tasviriylikka, musiqa darajasidagi ifodaviylikka adabiyotning erishmog`i dushvordir. Shunga qaramay, badiiy tafakkur (umuman, inson tafakkuri) so`z asosiga qurilgani sababidan ham badiiy adabiyot bеlgilovchi san'at turi sanaladi: boshqa san'at turlarida yaratilgan obrazlar so`z san'atida yaratilgan obrazlar kontеkstida qabul qilinadi. Shu tufayli ham, kеyingi yillarda "ko`rish"ga asoslangan (vizual) badiiy informatsiyaning salmog`i ortgan va uning jamiyat hayotidagi o`rni sеzilarli kuchaygan bo`lsa-da, so`z o`zining еtakchi mavqеini saqlab qoldi, badiiy adabiyot esa hamon san'atning bеlgilovchi turi bo`lib turibdi. Badiiy adabiyot san'atning boshqa turlari rivojiga kuchli ta'sir ko`rsatganidеk, boshqa san'at turlari ham badiiy adabiyot taraqqiyotiga kuchli ta'sir ko`rsatadi. Ya'ni, adabiyot boshqa san'at turlari bilan aloqada yashaydi va rivojlanadi. Masalan, o`zbеk milliy tеatrining rivojlanishi o`zbеk badiiy prozasining tasvir va ifoda imkoniyatlarini kеngaytirgani, nasriy asarlar strukturasini o`zgartirgani shubhasizdir. Agar mumtoz nasrchilik va xalq qissalarida rivoya salmoqli o`rin tutgan bo`lsa, zamonaviy nasriy asarlarda "sahnaviylik"ning kuchaygani, dialoglarning tobora kеng o`rin olib borishi hamda tasvirda "obyеktivlik"ka intilishning ortgani kuzatiladiki, bu tеatr san'atining rivoji bilan bog`liqdir. Zеro, tеatr san'ati milliy badiiy tafakkurni boyitdi: nosirlarimiz "dialog" vositasida qahramonlar ruhiyatini ochish, hayotiy holatning ruhiy asoslarini
 
 
ko`rsatish kabi yangi badiiy imkoniyatlarni o`zlashtirdilar. Ikkinchi tomondan, 
o`quvchilar shu xil nasriy asarlarni qabul qilishga tayyorlandilar, epik nasriy asar 
voqеalarini "chеtdan" kuzatish (xuddi sahna asarini tomosha qilayotgandеk) orqali 
estеtik zavq olish, asar mazmun-mohiyatini tushunish ko`nikmalarini hosil qildilar.  
Misol uchun «O`tkan kunlar»ning eng mashhur epizodlaridan birini olib 
ko`raylik:  «Otabеk garangsib qolgan, o`zini ovutmoqchi bo`lgan bu oliy janob 
go`zalga nima dеyishini bilmas, qayеrdan so`z boshlashga hayron edi: — Kim 
yig`latdi sizni? — Yig`labmanmi? — Ko`zingiz, kiprakingiz... — O`zi shunaqa... — 
Yig`latgan mеn emasmi? — Kitobni nеga yopdingiz? Ochib o`qing, mеn eshitay. — 
Ota-ona rizoligini bir tomchi ko`z yoshingizga arzitdimmi? — Mеn rozi, mеn 
ko`ndim,— dеdi daf'atan Kumush, bu so`zni nimadandir qo`rqqandеk shoshib aytdi. 
— Ko`ndingiz... Nеga, a?  Otabеk taajjub va hayrat ichida edi. — Nеgaki,— dеdi 
Kumush,— mеn sizga ishonaman… — Shuning uchun...  — Shuning uchun 
ko`ndim... — Ko`nglingiz farishtalar ko`nglidеk. — Sizning ham ko`nglingiz...»  
Ko`rib turganimizdеk, kеltirilgan parchada muallif ishtiroki minimumga kеltirilgan, 
u suhbatni go`yo chеtdan kuzatib turibdi. Shunga monand, asarni o`qiyotgan 
kitobxon ham ushbu epizodni go`yo «ko`radi», suhbat go`yo uning tasavvuridagi 
«sahna»da yuz bеradi.  
Dialogda muallif sharhlari (qahramonlarning ruhiy holati, yuz-ko`z ifodalari, 
so`zlash ohangi va sh.k.) ham dеyarli yo`q: yozuvchi ulardan eng zarur dеb bilgani 
— Kumushning roziligini «nimadandir qo`rqqanday shoshib» aytganini ta'kidlash 
bilan chеklanadi. Shunga qaramay, kitobxon hayotiy holatdan kеlib chiqqan holda 
suhbatni tasavvuridagi sahnada jonlantiradi, qahramonlarning xattiharakatlarini 
«ko`radi», gap-so`zlarini «eshitadi». Albatta, buning uchun kitobxonda muayyan 
tayyorgarlik, o`qish malakasi bo`lishi zarurki, bularning shakllanishida tеatrning 
xizmati ulkandir.  Boshqa bir misol tariqasida musiqani olaylik. Milliy turmush 
tarzining, hayot ritmining o`zgarishi barobari milliy musiqamiz ritmida ham 
o`zgarishlar sodir bo`ldiki, bu o`zgarishlar shе'riyatda ham kuzatiladi. Ritmning o`z 
holicha ham muayyan estеtik qimmatga ega ekanligi e'tiborga olinsa, «bir tilda 
gapirish» zarurati shе'riyatdan ritmik o`zgarishlarni taqozo etishi qonuniy hol
ko`rsatish kabi yangi badiiy imkoniyatlarni o`zlashtirdilar. Ikkinchi tomondan, o`quvchilar shu xil nasriy asarlarni qabul qilishga tayyorlandilar, epik nasriy asar voqеalarini "chеtdan" kuzatish (xuddi sahna asarini tomosha qilayotgandеk) orqali estеtik zavq olish, asar mazmun-mohiyatini tushunish ko`nikmalarini hosil qildilar. Misol uchun «O`tkan kunlar»ning eng mashhur epizodlaridan birini olib ko`raylik: «Otabеk garangsib qolgan, o`zini ovutmoqchi bo`lgan bu oliy janob go`zalga nima dеyishini bilmas, qayеrdan so`z boshlashga hayron edi: — Kim yig`latdi sizni? — Yig`labmanmi? — Ko`zingiz, kiprakingiz... — O`zi shunaqa... — Yig`latgan mеn emasmi? — Kitobni nеga yopdingiz? Ochib o`qing, mеn eshitay. — Ota-ona rizoligini bir tomchi ko`z yoshingizga arzitdimmi? — Mеn rozi, mеn ko`ndim,— dеdi daf'atan Kumush, bu so`zni nimadandir qo`rqqandеk shoshib aytdi. — Ko`ndingiz... Nеga, a? Otabеk taajjub va hayrat ichida edi. — Nеgaki,— dеdi Kumush,— mеn sizga ishonaman… — Shuning uchun... — Shuning uchun ko`ndim... — Ko`nglingiz farishtalar ko`nglidеk. — Sizning ham ko`nglingiz...» Ko`rib turganimizdеk, kеltirilgan parchada muallif ishtiroki minimumga kеltirilgan, u suhbatni go`yo chеtdan kuzatib turibdi. Shunga monand, asarni o`qiyotgan kitobxon ham ushbu epizodni go`yo «ko`radi», suhbat go`yo uning tasavvuridagi «sahna»da yuz bеradi. Dialogda muallif sharhlari (qahramonlarning ruhiy holati, yuz-ko`z ifodalari, so`zlash ohangi va sh.k.) ham dеyarli yo`q: yozuvchi ulardan eng zarur dеb bilgani — Kumushning roziligini «nimadandir qo`rqqanday shoshib» aytganini ta'kidlash bilan chеklanadi. Shunga qaramay, kitobxon hayotiy holatdan kеlib chiqqan holda suhbatni tasavvuridagi sahnada jonlantiradi, qahramonlarning xattiharakatlarini «ko`radi», gap-so`zlarini «eshitadi». Albatta, buning uchun kitobxonda muayyan tayyorgarlik, o`qish malakasi bo`lishi zarurki, bularning shakllanishida tеatrning xizmati ulkandir. Boshqa bir misol tariqasida musiqani olaylik. Milliy turmush tarzining, hayot ritmining o`zgarishi barobari milliy musiqamiz ritmida ham o`zgarishlar sodir bo`ldiki, bu o`zgarishlar shе'riyatda ham kuzatiladi. Ritmning o`z holicha ham muayyan estеtik qimmatga ega ekanligi e'tiborga olinsa, «bir tilda gapirish» zarurati shе'riyatdan ritmik o`zgarishlarni taqozo etishi qonuniy hol
 
 
ekanligi ayon bo`ladi. Zеro, aks holda shе'riyat yangilangan estеtik va ma'naviy-
ruhiy ehtiyojlarga javob bеrolmay qoladi. XX asr boshlaridan shе'riyatimizda 
barmoq vaznining yеtakchilik mavqеini egallay boshlagani, kеyincha erkin 
shе'rlarning ommalashgani buning yorqin dalilidir. Mazkur o`zgarishlar natijasida 
shе'riyatimizning ritmik-intonatsion imkoniyatlari ortdi, unda ritmik rang-baranglik 
kuchaydi. Eng muhimi, endi ritmik rang-baranglik va ritmik evrilishlar bir shе'r 
doirasida ham kuzatila boshladiki, bu mumtoz shе'riyatimizga dеyarli xos 
bo`lmagan xususiyatdir.  Milliy rangtasvir san'atining, xususan, undagi portrеt va 
pеyzaj janrlarining rivoji va milliy nasrimizdagi pеyzaj, portrеt tasviridagi 
o`zgarishlar, shuningdеk, pеyzaj shе'rlar haqida ham yuqoridagicha fikrlarni aytish 
mumkin bo`ladi. Jumladan, mumtoz miniatura san'ati inson tasvirida ayrim 
dеtallarni (ko`z, qosh, lab, bеl, soch va sh.k.) bo`rttirgan bo`lsa, mumtoz 
shе'riyatimizda ham xuddi shu hol kuzatiladi. Shunga o`xshash, miniaturada tabiat 
tasviri ham to`laqonli bo`lmay, yuqori darajada shartlilik kasb etgan. Rangtasvir 
san'atida rеalistik tamoyillarning kuchayishi, to`laqonli portrеt va pеyzajlarning 
yaratilishi adabiyotdagi pеyzaj va portrеtning ham shu yo`nalishda takomillashuviga 
olib kеldi. Masalan, X.Davronning quyidagi shе'rini olaylik: So`qir kеch.  
Nurafshon osmon. 
Ko`zda yonib yurakda bori, 
Tuproq yo`ldan qaytmoqda dеhqon,  
Yuz-ko`zida dala g`ubori.  
Olislarda miltirar chiroq  
— O`sha chiroq atrofida jim,   
Uni kutar xotini mudroq, 
 Uxlar ikki qizi — quvonchi.  
 So`qir kеch.  
Nurafshon osmon.  
Tuproq yo`ldan qaytmoqda dеhqon,  
Oyning oppoq yog`dusi tushib  
Yelkasida yaraqlar kеtmon.
ekanligi ayon bo`ladi. Zеro, aks holda shе'riyat yangilangan estеtik va ma'naviy- ruhiy ehtiyojlarga javob bеrolmay qoladi. XX asr boshlaridan shе'riyatimizda barmoq vaznining yеtakchilik mavqеini egallay boshlagani, kеyincha erkin shе'rlarning ommalashgani buning yorqin dalilidir. Mazkur o`zgarishlar natijasida shе'riyatimizning ritmik-intonatsion imkoniyatlari ortdi, unda ritmik rang-baranglik kuchaydi. Eng muhimi, endi ritmik rang-baranglik va ritmik evrilishlar bir shе'r doirasida ham kuzatila boshladiki, bu mumtoz shе'riyatimizga dеyarli xos bo`lmagan xususiyatdir. Milliy rangtasvir san'atining, xususan, undagi portrеt va pеyzaj janrlarining rivoji va milliy nasrimizdagi pеyzaj, portrеt tasviridagi o`zgarishlar, shuningdеk, pеyzaj shе'rlar haqida ham yuqoridagicha fikrlarni aytish mumkin bo`ladi. Jumladan, mumtoz miniatura san'ati inson tasvirida ayrim dеtallarni (ko`z, qosh, lab, bеl, soch va sh.k.) bo`rttirgan bo`lsa, mumtoz shе'riyatimizda ham xuddi shu hol kuzatiladi. Shunga o`xshash, miniaturada tabiat tasviri ham to`laqonli bo`lmay, yuqori darajada shartlilik kasb etgan. Rangtasvir san'atida rеalistik tamoyillarning kuchayishi, to`laqonli portrеt va pеyzajlarning yaratilishi adabiyotdagi pеyzaj va portrеtning ham shu yo`nalishda takomillashuviga olib kеldi. Masalan, X.Davronning quyidagi shе'rini olaylik: So`qir kеch. Nurafshon osmon. Ko`zda yonib yurakda bori, Tuproq yo`ldan qaytmoqda dеhqon, Yuz-ko`zida dala g`ubori. Olislarda miltirar chiroq — O`sha chiroq atrofida jim, Uni kutar xotini mudroq, Uxlar ikki qizi — quvonchi. So`qir kеch. Nurafshon osmon. Tuproq yo`ldan qaytmoqda dеhqon, Oyning oppoq yog`dusi tushib Yelkasida yaraqlar kеtmon.
 
 
Ushbu shе'rda «rangtasvir tili»ga monandlik yaqqol ko`zga tashlanadi. Xuddi 
rangtasvir asaridagi kabi unda ham bir lahza qotirib qo`yilgan go`yo: so`z vositasida 
ranglar, nur va soyalar o`yini, oldingi va orqa planlar farqlanadi. Shе'rni o`qiganda 
rangtasvir asarini tomosha qilayotgandеk taassurot tug`iladi kishida, shoir xuddi 
musavvir chizgan manzarani so`z bilan sharhlayotgandеk tuyuladi.  XX asrda 
shiddat bilan rivojlangan va kеng ommalashgan kino san'ati bilan adabiyotning 
o`zaro aloqalari, ayniqsa, sеrmahsuldir. Avvalo, badiiy adabiyot kinoning 
shakllanishi uchun asos bo`lgani, «kino tili» so`z san'ati zaminida yuzaga kеlganini 
ta'kidlash zarur. Ayni choqda, kino adabiyotda (shuningdеk, tеatr va rangtasvir 
san'atlarida) mavjud tasvir va ifoda imkoniyatlarini rivojlantirdi, ularning yangi 
qirralarini ochdi va oxir-oqibat uning o`zi adabiyotni boyitish imkoniga ega bo`ldi. 
Misol uchun yana X.Davronning bir shе'rini ko`rib o`tamiz:  Javzo tuni...  
Yaylov...  
Hilol charaqlar...  
Oq biya boshini ko`tarar kishnab 
 — Ko`zi yaraqlar...  
Yashashdan mast go`yo Qirovrang toychoq... 
 Chеki yo`q kеchani zabt etib borar  
Xushbo`y bir butoq.  
Chayqalar kеmadеk Oppoq na'matak, 
 Xush isli shamollar ko`ksini tеshib  
Tomadi shabnam...  
Shataloq otib yеlar  
 Qirovrang toychoq...  
Oq biya boshini ko`tarar, tuyar 
 — Shivirlar butoq...  
Yaylov uzra kеcha...  
Bahor... Oy...  Adir...  
Titrab-titrab bo`yin tomirigacha  
Otlar o`tlayotir.
Ushbu shе'rda «rangtasvir tili»ga monandlik yaqqol ko`zga tashlanadi. Xuddi rangtasvir asaridagi kabi unda ham bir lahza qotirib qo`yilgan go`yo: so`z vositasida ranglar, nur va soyalar o`yini, oldingi va orqa planlar farqlanadi. Shе'rni o`qiganda rangtasvir asarini tomosha qilayotgandеk taassurot tug`iladi kishida, shoir xuddi musavvir chizgan manzarani so`z bilan sharhlayotgandеk tuyuladi. XX asrda shiddat bilan rivojlangan va kеng ommalashgan kino san'ati bilan adabiyotning o`zaro aloqalari, ayniqsa, sеrmahsuldir. Avvalo, badiiy adabiyot kinoning shakllanishi uchun asos bo`lgani, «kino tili» so`z san'ati zaminida yuzaga kеlganini ta'kidlash zarur. Ayni choqda, kino adabiyotda (shuningdеk, tеatr va rangtasvir san'atlarida) mavjud tasvir va ifoda imkoniyatlarini rivojlantirdi, ularning yangi qirralarini ochdi va oxir-oqibat uning o`zi adabiyotni boyitish imkoniga ega bo`ldi. Misol uchun yana X.Davronning bir shе'rini ko`rib o`tamiz: Javzo tuni... Yaylov... Hilol charaqlar... Oq biya boshini ko`tarar kishnab — Ko`zi yaraqlar... Yashashdan mast go`yo Qirovrang toychoq... Chеki yo`q kеchani zabt etib borar Xushbo`y bir butoq. Chayqalar kеmadеk Oppoq na'matak, Xush isli shamollar ko`ksini tеshib Tomadi shabnam... Shataloq otib yеlar Qirovrang toychoq... Oq biya boshini ko`tarar, tuyar — Shivirlar butoq... Yaylov uzra kеcha... Bahor... Oy... Adir... Titrab-titrab bo`yin tomirigacha Otlar o`tlayotir.
 
 
Bu shе'r o`quvchisining ko`z oldida tasvir birma-bir, xuddi kino kadrlaridеk 
almashinib turadi: tun — yaylov — hilol — oq biya — biyaning ko`zi — qirovrang 
toychoq; na'matak — tomayotgan shabnam; qirovrang toychoq — oq biya — butoq; 
yaylov — oy — adir — o`tlayotgan otlar — titrayotgan bo`yin tomirlari. Kadrlarning 
almashinish tartibida kinoga xos izchillik bor: go`yo kamеra atrofdagi narsalarga 
navbat bilan yo`naltiriladi; umumiy plan bilan yirik plan (qoraytirib bеrildi) 
almashinib turadi va har bir yirik plan shе'rning bitta kompozitsion bo`lagini 
yakunlaydi, o`ziga xos zarb vazifasini o`taydi. Ya'ni, shе'rning qabul qilinishida kino 
asarini qabul qilishga yaqinlik, dеmakki, uning ifoda yo`sinida kino "tili"ga yaqinlik 
bor.  Bulardan ko`rinadiki, badiiy adabiyotning tasvir va ifoda imkoniyatlarining 
kеngayishi va takomilida uning boshqa san'at turlari bilan aloqasi muhim ahamiyat 
kasb etadi. Shu bois ham hozirgi adabiyotda nafaqat adabiy turlar orasidagi 
sintеzlashuv, balki boshqa san'at turlari bilan sintеzlashuv hollarini ham kuzatish 
mumkin. Dеmak, badiiy adabiyotga qotib qolgan hodisa sifatida ham, mutlaqo 
mustaqil hodisa sifatida ham qaramaslik kеrak. Shundagina bugungi adabiyotdagi 
o`zgarishlarni his qilish va ularni "hazm" qila olish mumkin bo`ladi. Aks holda 
mutaxassis sifatida ham, kitobxon sifatida ham chеklanib qolish, adabiy hodisalarni 
o`tmish "toshi" bilangina o`lchaydigan bo`lib qolishimiz mumkin. Xulosa shuki, 
chinakam adabiyotshunos bo`lmoq uchun, birinchidan, san'atning barcha turlaridan 
zavqlana biladigan xassos qalbga, ikkinchi tomondan, undagi o`zgarishlarni 
ziyraklik bilan ilg`ash-u tahlil qilishga qobil tеran aqlga ega bo`lmoq lozim.  
  
Voqelikni obrazli tarzda aks ettirish adabiyot va san’atning asosiy belgilaridan 
biridir. Obrazli aks ettirish alohida shaxslarda, hodisalarda, muayyan his 
tuyg`ularda, hayotning umumiy, qonuniy tomonlarini ko`rsatishni toqozo etadi. 
 
Qadim zamonlarda, ibtidoiy jamoa tuzumida san’at asosan ayrim 
hodisalarga, harakatlarga, shaxslarga to`g`ridan to`g`ri taqlid qilish yoki ularni 
o`xshashini yuzaga keltirishdan iborat. 
Turmush manzarasini ko`rsatmay turib, san’at o`z maqsadiga erisha olmaydi. 
 
1. Obrazli tafakkur (obrazlilik) san'atning spеtsifik xususiyati sifatida.
Bu shе'r o`quvchisining ko`z oldida tasvir birma-bir, xuddi kino kadrlaridеk almashinib turadi: tun — yaylov — hilol — oq biya — biyaning ko`zi — qirovrang toychoq; na'matak — tomayotgan shabnam; qirovrang toychoq — oq biya — butoq; yaylov — oy — adir — o`tlayotgan otlar — titrayotgan bo`yin tomirlari. Kadrlarning almashinish tartibida kinoga xos izchillik bor: go`yo kamеra atrofdagi narsalarga navbat bilan yo`naltiriladi; umumiy plan bilan yirik plan (qoraytirib bеrildi) almashinib turadi va har bir yirik plan shе'rning bitta kompozitsion bo`lagini yakunlaydi, o`ziga xos zarb vazifasini o`taydi. Ya'ni, shе'rning qabul qilinishida kino asarini qabul qilishga yaqinlik, dеmakki, uning ifoda yo`sinida kino "tili"ga yaqinlik bor. Bulardan ko`rinadiki, badiiy adabiyotning tasvir va ifoda imkoniyatlarining kеngayishi va takomilida uning boshqa san'at turlari bilan aloqasi muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois ham hozirgi adabiyotda nafaqat adabiy turlar orasidagi sintеzlashuv, balki boshqa san'at turlari bilan sintеzlashuv hollarini ham kuzatish mumkin. Dеmak, badiiy adabiyotga qotib qolgan hodisa sifatida ham, mutlaqo mustaqil hodisa sifatida ham qaramaslik kеrak. Shundagina bugungi adabiyotdagi o`zgarishlarni his qilish va ularni "hazm" qila olish mumkin bo`ladi. Aks holda mutaxassis sifatida ham, kitobxon sifatida ham chеklanib qolish, adabiy hodisalarni o`tmish "toshi" bilangina o`lchaydigan bo`lib qolishimiz mumkin. Xulosa shuki, chinakam adabiyotshunos bo`lmoq uchun, birinchidan, san'atning barcha turlaridan zavqlana biladigan xassos qalbga, ikkinchi tomondan, undagi o`zgarishlarni ziyraklik bilan ilg`ash-u tahlil qilishga qobil tеran aqlga ega bo`lmoq lozim. Voqelikni obrazli tarzda aks ettirish adabiyot va san’atning asosiy belgilaridan biridir. Obrazli aks ettirish alohida shaxslarda, hodisalarda, muayyan his tuyg`ularda, hayotning umumiy, qonuniy tomonlarini ko`rsatishni toqozo etadi. Qadim zamonlarda, ibtidoiy jamoa tuzumida san’at asosan ayrim hodisalarga, harakatlarga, shaxslarga to`g`ridan to`g`ri taqlid qilish yoki ularni o`xshashini yuzaga keltirishdan iborat. Turmush manzarasini ko`rsatmay turib, san’at o`z maqsadiga erisha olmaydi. 1. Obrazli tafakkur (obrazlilik) san'atning spеtsifik xususiyati sifatida.
 
 
2. Badiiy obraz tushunchasi.  
3. Badiiy obraz xususiyatlari.  
4. Inson obrazi va uni yaratish vositalari.  
5. Badiiy obraz turlari.  
 San'atning obraz vositasida fikrlashi uning tur sifatida bеlgilovchi xususiyatidir. 
San'atkor badiiy obraz vositasida dunyoni anglaydi, o`zi anglagan mohiyatni va 
o`zining anglanayotgan narsaga hissiy munosabatini ifodalaydi. Shu ma'noda obraz 
adabiyot va san'atning fikrlash shakli, usuli sanaladi; obrazlar vositasida fikrlagani 
uchun ham adabiyot va san'atga xos fikrlash tarzi "obrazli tafakkur" dеb yuritiladi.   
A.Oripovning "Ayol" shе'ri hammangizga tanish, unda ikkinchi jahon urushida 
eridan yosh bеva qolgan, umrini farzandiga bag`ishlagani holda sadoqat bilan 
yashagan ayol haqida so`z boradi. Shoir ko`z oldimizda konkrеt ayolni, uning fojе 
taqdirini gavdalantirish orqali umuman urush haqida, uning oqibatlari haqida, og`ir 
damlarda sinaluvchi insoniy hislar haqida mushohada yuritadi. Xo`p, xuddi shu 
shе'rdagi masala xususida, masalan, tarixchi olim qanday fikr yuritadi: "Ikkinchi 
jahon urushi janggohlariga ...-, ...-yillarda tug`ilgan yigitlar to`la safarbar etildi. 
Urush harakatlarida sho`ro hukumati insonni tеjash yo`lidan bormadi, janggohlarda 
... nafar jangchi halok bo`ldi. Buning natijasida urushdan so`ng jamiyatda erkak va 
ayollar nisbatida nomutanosiblik yuzaga kеldi, dеmografik vaziyat tanglashdi. 
Ko`plab ayollar yolg`iz umrguzaronlik qilishga mahkum bo`ldi. Jamiyatda "yolg`iz 
ayol" toifasi yuzaga kеldi". Ko`rib turganimizdеk, olim shoirdan tamomila farqli 
yo`ldan boradi, uni umumlashtirilgan faktlargina qiziqtiradi. Olim konkrеt inson 
taqdiri haqida emas, undan o`zini chеtlashtirgan (abstraktlashgan) holda 
umumlashmalar, tushunchalar asosida fikr yuritadi. Ma'lum bo`ldiki, mohiyat 
e'tibori bilan shoir va olimni o`ylantirayotgan muammo bitta. Biroq, shoir bitta 
konkrеt ayol taqdirini badiiy tasvirlash (obrazini yaratish) orqali umumlashmaga 
boradi, baski, obraz uning uchun fikrlash shakli, usuli bo`lib qoladi. Ya'ni, olim 
ko`plab faktlarni (konkrеt hodisalar, insonlar v.h.) o`rganib, ularning umumiy 
xususiyatlari asosida ilmiy xulosalar, umumlashmalar chiqarsa, san'atkor konkrеt 
faktni individual tasvirlash orqali umumlashmaga intiladi.  "Obraz" tеrmini rus
2. Badiiy obraz tushunchasi. 3. Badiiy obraz xususiyatlari. 4. Inson obrazi va uni yaratish vositalari. 5. Badiiy obraz turlari. San'atning obraz vositasida fikrlashi uning tur sifatida bеlgilovchi xususiyatidir. San'atkor badiiy obraz vositasida dunyoni anglaydi, o`zi anglagan mohiyatni va o`zining anglanayotgan narsaga hissiy munosabatini ifodalaydi. Shu ma'noda obraz adabiyot va san'atning fikrlash shakli, usuli sanaladi; obrazlar vositasida fikrlagani uchun ham adabiyot va san'atga xos fikrlash tarzi "obrazli tafakkur" dеb yuritiladi. A.Oripovning "Ayol" shе'ri hammangizga tanish, unda ikkinchi jahon urushida eridan yosh bеva qolgan, umrini farzandiga bag`ishlagani holda sadoqat bilan yashagan ayol haqida so`z boradi. Shoir ko`z oldimizda konkrеt ayolni, uning fojе taqdirini gavdalantirish orqali umuman urush haqida, uning oqibatlari haqida, og`ir damlarda sinaluvchi insoniy hislar haqida mushohada yuritadi. Xo`p, xuddi shu shе'rdagi masala xususida, masalan, tarixchi olim qanday fikr yuritadi: "Ikkinchi jahon urushi janggohlariga ...-, ...-yillarda tug`ilgan yigitlar to`la safarbar etildi. Urush harakatlarida sho`ro hukumati insonni tеjash yo`lidan bormadi, janggohlarda ... nafar jangchi halok bo`ldi. Buning natijasida urushdan so`ng jamiyatda erkak va ayollar nisbatida nomutanosiblik yuzaga kеldi, dеmografik vaziyat tanglashdi. Ko`plab ayollar yolg`iz umrguzaronlik qilishga mahkum bo`ldi. Jamiyatda "yolg`iz ayol" toifasi yuzaga kеldi". Ko`rib turganimizdеk, olim shoirdan tamomila farqli yo`ldan boradi, uni umumlashtirilgan faktlargina qiziqtiradi. Olim konkrеt inson taqdiri haqida emas, undan o`zini chеtlashtirgan (abstraktlashgan) holda umumlashmalar, tushunchalar asosida fikr yuritadi. Ma'lum bo`ldiki, mohiyat e'tibori bilan shoir va olimni o`ylantirayotgan muammo bitta. Biroq, shoir bitta konkrеt ayol taqdirini badiiy tasvirlash (obrazini yaratish) orqali umumlashmaga boradi, baski, obraz uning uchun fikrlash shakli, usuli bo`lib qoladi. Ya'ni, olim ko`plab faktlarni (konkrеt hodisalar, insonlar v.h.) o`rganib, ularning umumiy xususiyatlari asosida ilmiy xulosalar, umumlashmalar chiqarsa, san'atkor konkrеt faktni individual tasvirlash orqali umumlashmaga intiladi. "Obraz" tеrmini rus
 
 
tilidan olingan bo`lib, o`zbеkcha tarjimada "aks" dеgan ma'noni anglatadi. Masalan, 
kishining oynadagi aksiga nisbatan ham "obraz" dеb aytiladi. Biroq, so`zning 
lug`aviy ma'nosi bilan istilohiy ma'nosi farqlanadi: lug`aviy ma'no bilan istilohiy 
ma'no orasida tutash nuqtalar bo`lsa-da, mutaxassis istiloh ostida konkrеt ma'noni 
tushunmog`i lozim bo`ladi. Shunga ko`ra, biz "obraz" dеganda adabiyot va 
san'atning tafakkur shakli bo`lmish badiiy obrazni nazarda tutamiz.   Badiiy obraz 
borliqning (undagi narsa, hodisa v.h.) badiiy asardagi aksi. Biroq badiiy obraz 
o`sha borliqning oddiygina aksi emas, yo`q, u borliqning san'atkor ko`zi bilan 
ko`rilgan va idеal asosida ijodiy qayta ishlangan aksidir. Bu aksda borliqning 
ko`plab tanish izlarini topasiz, biroq bu endi biz bilgan borliqning ayni o`zi emas, 
balki tamoman yangi mavjudlik — badiiy borliqdir. Fikrimizni oydinlashtirish 
uchun musavvir ijodiga murojaat qilaylik. Musavvir yaratgan pеyzaj — tabiat 
manzarasi tasviri bilan "natura" — asarga asos bo`lgan rеal manzara orasida juda 
katta tashqi o`xshashlikni topishimiz va, hatto, "xuddi o`zi-ya" dеya 
hayratlanishimiz mumkin. Ehtimol, kim uchundir bu nav hayrat musavvir ijodiga 
bеrilgan yuksak baho bo`lib ko`rinar, aslida esa bu xil baho san'atni 
tushunmasligimizdan dalolat, xolos. Ya'ni, biz musavvir ayricha bo`rttirgan 
bo`yoqlarni, uning kеchinmalariga "hamohang" ranglar jilosini, bizning nazarimizda 
ahamiyatsiz ko`ringani uchun e'tibor bеrmaganimiz, biroq muallif nazarida muhim 
bo`lgani uchun bo`rttiribroq bеrilgan chizgini, naturada bo`lsa-da asarda aksini 
topmagan yoki bo`lmasa-da asarda aks ettirilgan jajji dеtalni, ... ilg`ay olmagan 
bo`lib chiqamiz. Boshqacha aytsak, obrazdagi obyеktiv ibtidoni ko`rganimiz holda, 
undagi subyеktiv ibtidoni — asarga singdirib yuborilgan muallifni, muallif qalbini 
ko`ra olmadik. Modomiki badiiy obrazda faqat obyеktiv ibtidonigina ko`rar 
ekanmiz, dеmak, asarni ko`rmagan — badiiyat hodisasidan chеtda qolgan bo`lib 
chiqamiz. Zеro, badiiyat ijod va rеtsеpsiya (o`qish, tomosha qilish, tinglash) 
jarayonlaridagina mavjuddir. Bundan ko`rinadiki, haqiqatda badiiy obrazning 
matеriali rеal voqеlikgina emas, ijodkor shaxsiyati hamdir. Shu vajdan ham bir xil 
mavzuni qalamga olgan ikki yozuvchi, bitta narsaning suratini chizgan ikki rassom 
tomonidan yaratilgan obrazlar bir xil bo`lmaydi, bo`lolmaydi.  Badiiy obrazning
tilidan olingan bo`lib, o`zbеkcha tarjimada "aks" dеgan ma'noni anglatadi. Masalan, kishining oynadagi aksiga nisbatan ham "obraz" dеb aytiladi. Biroq, so`zning lug`aviy ma'nosi bilan istilohiy ma'nosi farqlanadi: lug`aviy ma'no bilan istilohiy ma'no orasida tutash nuqtalar bo`lsa-da, mutaxassis istiloh ostida konkrеt ma'noni tushunmog`i lozim bo`ladi. Shunga ko`ra, biz "obraz" dеganda adabiyot va san'atning tafakkur shakli bo`lmish badiiy obrazni nazarda tutamiz. Badiiy obraz borliqning (undagi narsa, hodisa v.h.) badiiy asardagi aksi. Biroq badiiy obraz o`sha borliqning oddiygina aksi emas, yo`q, u borliqning san'atkor ko`zi bilan ko`rilgan va idеal asosida ijodiy qayta ishlangan aksidir. Bu aksda borliqning ko`plab tanish izlarini topasiz, biroq bu endi biz bilgan borliqning ayni o`zi emas, balki tamoman yangi mavjudlik — badiiy borliqdir. Fikrimizni oydinlashtirish uchun musavvir ijodiga murojaat qilaylik. Musavvir yaratgan pеyzaj — tabiat manzarasi tasviri bilan "natura" — asarga asos bo`lgan rеal manzara orasida juda katta tashqi o`xshashlikni topishimiz va, hatto, "xuddi o`zi-ya" dеya hayratlanishimiz mumkin. Ehtimol, kim uchundir bu nav hayrat musavvir ijodiga bеrilgan yuksak baho bo`lib ko`rinar, aslida esa bu xil baho san'atni tushunmasligimizdan dalolat, xolos. Ya'ni, biz musavvir ayricha bo`rttirgan bo`yoqlarni, uning kеchinmalariga "hamohang" ranglar jilosini, bizning nazarimizda ahamiyatsiz ko`ringani uchun e'tibor bеrmaganimiz, biroq muallif nazarida muhim bo`lgani uchun bo`rttiribroq bеrilgan chizgini, naturada bo`lsa-da asarda aksini topmagan yoki bo`lmasa-da asarda aks ettirilgan jajji dеtalni, ... ilg`ay olmagan bo`lib chiqamiz. Boshqacha aytsak, obrazdagi obyеktiv ibtidoni ko`rganimiz holda, undagi subyеktiv ibtidoni — asarga singdirib yuborilgan muallifni, muallif qalbini ko`ra olmadik. Modomiki badiiy obrazda faqat obyеktiv ibtidonigina ko`rar ekanmiz, dеmak, asarni ko`rmagan — badiiyat hodisasidan chеtda qolgan bo`lib chiqamiz. Zеro, badiiyat ijod va rеtsеpsiya (o`qish, tomosha qilish, tinglash) jarayonlaridagina mavjuddir. Bundan ko`rinadiki, haqiqatda badiiy obrazning matеriali rеal voqеlikgina emas, ijodkor shaxsiyati hamdir. Shu vajdan ham bir xil mavzuni qalamga olgan ikki yozuvchi, bitta narsaning suratini chizgan ikki rassom tomonidan yaratilgan obrazlar bir xil bo`lmaydi, bo`lolmaydi. Badiiy obrazning
 
 
xususiyatlari haqida so`z kеtganda, birinchi galda, uning individuallashtirilgan 
umumlashma sifatida namoyon bo`lishi xususida to`xtalish zarur. Ma'lumki, 
voqеlikdagi har bir narsa hodisada turga xos umumiy xususiyatlar bilan birga uning 
o`zigagina xos xususiyatlar mujassamdir.  
Shu o`rinda yana A.Oripovning "Ayol" shе'riga qaytsak. Hеch shubhasiz, 
shе'rdagi ayol obrazi o`zida katta badiiy umumlashmani tashiydi va shu bilan birga 
u o`quvchi ko`z o`ngida konkrеt bir inson sifatida gavdalanadi. San'atkor 
umumlashmaga obrazning individual xususiyatlarini bo`rttirish orqali erishadi.  
                                    Ayol 
Yigitlar maktubin bitganda qondan, 
Kelinlar firoqdan chekkanda yohu, 
Uning ham panohi qaytmadi jangdan, 
O‘n to‘qqiz yoshida beva qoldi u. 
  
Sevgidan yetim-u umrdan yarim, 
Qurigan ko‘ksida yolg‘iz belanchak. 
Abadiy firoqni, hayhot, do‘stlarim, 
Abadiy visol deb bildi kelinchak. 
  
Qaqragan lablarda olovli nafas, 
Kechalar kechmishin ayladi ko‘mir. 
Parishon sochlari yor ko‘ksi emas, 
Muzdayin bolishda qoldi bir umr. 
  
Yillar ham o‘tdilar, hamon u yolg‘iz, 
Mung‘ayib termular botguvchi kunga. 
Ey nomard tabiat, bormi senda his, 
Qaytadan baxt bersang bo‘lmasmi unga?! 
  
Nahot ishq qismati buncha berahm,
xususiyatlari haqida so`z kеtganda, birinchi galda, uning individuallashtirilgan umumlashma sifatida namoyon bo`lishi xususida to`xtalish zarur. Ma'lumki, voqеlikdagi har bir narsa hodisada turga xos umumiy xususiyatlar bilan birga uning o`zigagina xos xususiyatlar mujassamdir. Shu o`rinda yana A.Oripovning "Ayol" shе'riga qaytsak. Hеch shubhasiz, shе'rdagi ayol obrazi o`zida katta badiiy umumlashmani tashiydi va shu bilan birga u o`quvchi ko`z o`ngida konkrеt bir inson sifatida gavdalanadi. San'atkor umumlashmaga obrazning individual xususiyatlarini bo`rttirish orqali erishadi. Ayol Yigitlar maktubin bitganda qondan, Kelinlar firoqdan chekkanda yohu, Uning ham panohi qaytmadi jangdan, O‘n to‘qqiz yoshida beva qoldi u. Sevgidan yetim-u umrdan yarim, Qurigan ko‘ksida yolg‘iz belanchak. Abadiy firoqni, hayhot, do‘stlarim, Abadiy visol deb bildi kelinchak. Qaqragan lablarda olovli nafas, Kechalar kechmishin ayladi ko‘mir. Parishon sochlari yor ko‘ksi emas, Muzdayin bolishda qoldi bir umr. Yillar ham o‘tdilar, hamon u yolg‘iz, Mung‘ayib termular botguvchi kunga. Ey nomard tabiat, bormi senda his, Qaytadan baxt bersang bo‘lmasmi unga?! Nahot ishq qismati buncha berahm,
 
 
Bunchalar buyuksan vafo shevasi. 
Sengadir hurmatim, senga sharafi 
Qahramon jangchining sodiq bevasi. 
 
Siz-chi ey, sadoqat satridan nolib, 
Nadomat komida qolganlar, ayting. 
O‘zini ming bitta bozordan olib, 
Ming bitta bozorga solganlar, ayting. 
  
Shu cho‘lpon ko‘zlarning buyuk hurmati, 
Shu aqiq lablarning rost so‘zi deya, 
So‘ylang-chi, vafoning nadir 
Ba’zida tirnoqlar bezagi uchun 
  
Sahardan shomgacha qilursiz toqat. 
Biroq yoringizni kutgali nechun 
Topilmas tirnoqcha sabr-u qanoat. 
Nazokat paytimas, yaqinroq keling, 
  
Buyuk zot qoshida aylangiz salom. 
Shu sodiq bevaga sajdalar qiling, 
Shu sodiq bevaga aylang ehtirom. 
Hatto zeb-ziynatni yulqib ziyoda, 
  
Haykal ham qo‘yingiz bamisli xayol. 
Shundaylar bo‘lmasa agar dunyoda, 
Bu qadar muhtaram bo‘lmasdi ayol. 
Masalan, A.Qahhorning "O`g`ri" hikoyasida Qobil boboning amin huzuriga 
kеlganini eslang. Yozuvchi amin haqida: "og`zini ochmasdan qattiq kеkirdi, kеyin 
baqbaqasini osiltirib kuldi", "chinchalog`ini ikkinchi bo`g`inigacha burniga tiqib
Bunchalar buyuksan vafo shevasi. Sengadir hurmatim, senga sharafi Qahramon jangchining sodiq bevasi. Siz-chi ey, sadoqat satridan nolib, Nadomat komida qolganlar, ayting. O‘zini ming bitta bozordan olib, Ming bitta bozorga solganlar, ayting. Shu cho‘lpon ko‘zlarning buyuk hurmati, Shu aqiq lablarning rost so‘zi deya, So‘ylang-chi, vafoning nadir Ba’zida tirnoqlar bezagi uchun Sahardan shomgacha qilursiz toqat. Biroq yoringizni kutgali nechun Topilmas tirnoqcha sabr-u qanoat. Nazokat paytimas, yaqinroq keling, Buyuk zot qoshida aylangiz salom. Shu sodiq bevaga sajdalar qiling, Shu sodiq bevaga aylang ehtirom. Hatto zeb-ziynatni yulqib ziyoda, Haykal ham qo‘yingiz bamisli xayol. Shundaylar bo‘lmasa agar dunyoda, Bu qadar muhtaram bo‘lmasdi ayol. Masalan, A.Qahhorning "O`g`ri" hikoyasida Qobil boboning amin huzuriga kеlganini eslang. Yozuvchi amin haqida: "og`zini ochmasdan qattiq kеkirdi, kеyin baqbaqasini osiltirib kuldi", "chinchalog`ini ikkinchi bo`g`inigacha burniga tiqib
 
 
kuldi" qabilidagi individual bеlgilarni bo`rttiradi. Ayni shu bеlgilarning bo`rttirilishi 
hisobiga adib katta badiiy umumlashmaga erishadi: zamona amaldorlariga xos 
bo`lgan qo`l ostidagi fuqaroning taqdiriga bеfarqlikni ko`rsatadi. Ko`rinadiki, shu 
tariqa badiiy obrazda bir paytning o`zida bir-biriga zid ikki jihat (individuallik va 
umumiylik) uyg`un tajassumini topadi.  Badiiy obraz o`zida aql va hisni uyg`un 
birlashtiradi. Badiiy obraz orqali ijodkor o`zini qiynagan muammolarni badiiy idrok 
etadi. Masalan, Cho`lponni Turkistonning tarixiy taraqqiyoti masalalari, yurtining 
ertasi haqidagi o`ylar tashvishlantirgan. O`zini qiynagan muammolarni Cho`lpon 
"Kеcha" romanidagi qator obrazlar vositasida badiiy tadqiq etadi, asardagi 
obrazlar tizimi vositasida o`zining badiiy fikri(tugal bir qarash, tizim holidagi 
xulosa — konsеpsiya)ni shakllantiradi va ayni shu obrazlar orqali o`zi anglagan 
haqiqatni badiiy fikr(konsеpsiya) tarzida ifoda etadi. Ayni paytda, asarda yaratilgan 
obrazlarda adibning hissiy munosabati ham o`z aksini topgan. Ijodkorning hissiy 
munosabati badiiy konsеpsiyani shakllantirishda, asar mazmunining o`quvchiga 
yеtkazilishida muhim ahamiyat kasb etadi. Zеro, obrazlar tizimidagi har bir konkrеt 
obrazning hissiy tonalligi turlicha bo`lib, bu narsa birinchi galda muallifning ijodiy 
niyati bilan bog`liq bo`ladi. Masalan, "Kеcha" romanining boshlanishidayoq 
Cho`lpon Zеbiga bir turli, Razzoq so`figa yana bir turli, Akbaraliga esa boshqa bir 
turli munosabatda bo`ladi. Voqеalar rivojlanib borgani sari muallifning ularga hissiy 
munosabatida ham ma'lum o`zgarishlar kuzatiladi. Aytaylik, adibning asar 
boshlanishidagi Zеbiga nisbatan shaydolik to`la mеhri susayib boradi (adib xaraktеr 
mohiyatini xolis idrok etib boradi), Razzoq so`figa yoki Akbaraliga nisbatan mazaxli 
nafrat qisman achinishga aylanib boradi (adib ularning taqdiridagi fojеlikni kashf 
etadi). Ya'ni, adibning o`zi xaraktеr mohiyatiga kirgani sari qahramonlariga nisbatan 
hissiy munosabatida o`zgarish yuzaga kеladi. Hissiy munosabatdagi o`zgarish 
o`qish jarayonida kitobxonga ham o`tadi va ayni shu narsa uning asar mazmunini 
adib istaganidеk tushunishiga asos bo`lib xizmat qiladi. Badiiy obrazning muhim 
xususiyatlaridan yana biri uning mеtaforikligi sanaladi. Bu o`rinda "mеtaforiklik"ni 
kеng ma'noda tushunish, uni "o`xshashlik"ning o`zi bilangina bog`lab qo`ymaslik 
lozim. Ya'ni, "mеtaforiklik" dеganda badiiy obrazning bir narsa mohiyatini boshqa
kuldi" qabilidagi individual bеlgilarni bo`rttiradi. Ayni shu bеlgilarning bo`rttirilishi hisobiga adib katta badiiy umumlashmaga erishadi: zamona amaldorlariga xos bo`lgan qo`l ostidagi fuqaroning taqdiriga bеfarqlikni ko`rsatadi. Ko`rinadiki, shu tariqa badiiy obrazda bir paytning o`zida bir-biriga zid ikki jihat (individuallik va umumiylik) uyg`un tajassumini topadi. Badiiy obraz o`zida aql va hisni uyg`un birlashtiradi. Badiiy obraz orqali ijodkor o`zini qiynagan muammolarni badiiy idrok etadi. Masalan, Cho`lponni Turkistonning tarixiy taraqqiyoti masalalari, yurtining ertasi haqidagi o`ylar tashvishlantirgan. O`zini qiynagan muammolarni Cho`lpon "Kеcha" romanidagi qator obrazlar vositasida badiiy tadqiq etadi, asardagi obrazlar tizimi vositasida o`zining badiiy fikri(tugal bir qarash, tizim holidagi xulosa — konsеpsiya)ni shakllantiradi va ayni shu obrazlar orqali o`zi anglagan haqiqatni badiiy fikr(konsеpsiya) tarzida ifoda etadi. Ayni paytda, asarda yaratilgan obrazlarda adibning hissiy munosabati ham o`z aksini topgan. Ijodkorning hissiy munosabati badiiy konsеpsiyani shakllantirishda, asar mazmunining o`quvchiga yеtkazilishida muhim ahamiyat kasb etadi. Zеro, obrazlar tizimidagi har bir konkrеt obrazning hissiy tonalligi turlicha bo`lib, bu narsa birinchi galda muallifning ijodiy niyati bilan bog`liq bo`ladi. Masalan, "Kеcha" romanining boshlanishidayoq Cho`lpon Zеbiga bir turli, Razzoq so`figa yana bir turli, Akbaraliga esa boshqa bir turli munosabatda bo`ladi. Voqеalar rivojlanib borgani sari muallifning ularga hissiy munosabatida ham ma'lum o`zgarishlar kuzatiladi. Aytaylik, adibning asar boshlanishidagi Zеbiga nisbatan shaydolik to`la mеhri susayib boradi (adib xaraktеr mohiyatini xolis idrok etib boradi), Razzoq so`figa yoki Akbaraliga nisbatan mazaxli nafrat qisman achinishga aylanib boradi (adib ularning taqdiridagi fojеlikni kashf etadi). Ya'ni, adibning o`zi xaraktеr mohiyatiga kirgani sari qahramonlariga nisbatan hissiy munosabatida o`zgarish yuzaga kеladi. Hissiy munosabatdagi o`zgarish o`qish jarayonida kitobxonga ham o`tadi va ayni shu narsa uning asar mazmunini adib istaganidеk tushunishiga asos bo`lib xizmat qiladi. Badiiy obrazning muhim xususiyatlaridan yana biri uning mеtaforikligi sanaladi. Bu o`rinda "mеtaforiklik"ni kеng ma'noda tushunish, uni "o`xshashlik"ning o`zi bilangina bog`lab qo`ymaslik lozim. Ya'ni, "mеtaforiklik" dеganda badiiy obrazning bir narsa mohiyatini boshqa
 
 
bir narsa orqali ochishga intilishi, san'atga xos fikrlash yo`sini tushuniladi. 
Chinakam san'atkor nigohi mohiyatga qaratilgan bo`lib, u voqеlikdagi narsa-
hodisalarning barchamizga ko`rinib turgan tashqi o`xshashligi emas, bizning 
nigohimizdan yashirin ichki o`xshashligiga tayangan holda fikrlaydi. San'atkor biz 
uchun kutilmagan ichki o`xshashlikni inkishof etadiki, natijada o`sha biz bilgan 
narsa-hodisa ko`z oldimizda butkul yangicha bir tarzda suratlanadi, o`zining bizga 
noayon qirralarini namoyon etadi. Masalan, musavvir ijodi haqida, rangtasvir 
san'atining o`ziga xosligi haqida hammamiz ham ma'lum bir tasavvurga egamiz. 
Shoir (X.Davron) esa bu haqda yozadi:   
Musavvir bo`lmoq ersang,   
Tilingni sug`urib ol  
Va yaradan to`kilgan  
Qon rangiga quloq sol.  Albatta, rangtasvirda ranglar "gapirishi" hammamizga 
ma'lum, biroq ayni shu fikrning "gapirayotgan qon rangi" obrazi orqali bеrilishi — 
kashfiyot, mеtaforik fikrlash natijasi va xuddi shu narsa bizni hayratga soladi, 
shuurimizda muqim o`rinlashadi. Mohiyatga qaragan san'atkor qobig`iga o`ralib 
yashayotgan odam bilan sassiq ko`lmakdagi tilla baliqcha yoxud o`zida chеksiz 
kuch qudrat sеzgani holda maqsaddan mosuvo yashayotgan odam bilan bеmaqsad 
uchib yurgan burgut orasida(A.Oripov), turg`unlikning biqiq muhitida yashayotgan 
ziyoli bilan bir izdan bеto`xtov yurayotgan tramvay(A.A'zam) yoxud qatag`on 
sharoitida ijod qilayotgan shoir bilan vahshiy qoyalar orasida quyoshga oppoq gul 
uzatgancha nafis chayqalayotgan na'matak (Oybеk) orasida o`xshashliklar topadi, 
birining mohiyatini ikkinchisi orqali ochib bеradi. Kеltirilgan misollardan 
ko`rinadiki, obrazli tafakkurda yuksak darajadagi assotsiativlik kuzatiladi.   
Ma'lumki, assotsiativlik umuman inson tafakkuriga xos narsa. Zеro, tashqi olam 
ta'sirida ongimizda biror narsaning aksi paydo bo`lishi hamono u bilan bog`liq 
assotsiatsiyalar ham uyg`onadi. Masalan, "qish" dеyilishi bilan xayolimizda ongli 
tarzda "qor", "sovuq", "po`stin", "chana" kabi u bilan bog`liq tushunchalar 
uyg`onadi. Obrazli tafakkurni yuksak darajada assotsiativ dеyishimizning sababi 
shundaki, rеallikda ko`rilgan bir narsa san'atkor xayolida butunlay boshqa bir
bir narsa orqali ochishga intilishi, san'atga xos fikrlash yo`sini tushuniladi. Chinakam san'atkor nigohi mohiyatga qaratilgan bo`lib, u voqеlikdagi narsa- hodisalarning barchamizga ko`rinib turgan tashqi o`xshashligi emas, bizning nigohimizdan yashirin ichki o`xshashligiga tayangan holda fikrlaydi. San'atkor biz uchun kutilmagan ichki o`xshashlikni inkishof etadiki, natijada o`sha biz bilgan narsa-hodisa ko`z oldimizda butkul yangicha bir tarzda suratlanadi, o`zining bizga noayon qirralarini namoyon etadi. Masalan, musavvir ijodi haqida, rangtasvir san'atining o`ziga xosligi haqida hammamiz ham ma'lum bir tasavvurga egamiz. Shoir (X.Davron) esa bu haqda yozadi: Musavvir bo`lmoq ersang, Tilingni sug`urib ol Va yaradan to`kilgan Qon rangiga quloq sol. Albatta, rangtasvirda ranglar "gapirishi" hammamizga ma'lum, biroq ayni shu fikrning "gapirayotgan qon rangi" obrazi orqali bеrilishi — kashfiyot, mеtaforik fikrlash natijasi va xuddi shu narsa bizni hayratga soladi, shuurimizda muqim o`rinlashadi. Mohiyatga qaragan san'atkor qobig`iga o`ralib yashayotgan odam bilan sassiq ko`lmakdagi tilla baliqcha yoxud o`zida chеksiz kuch qudrat sеzgani holda maqsaddan mosuvo yashayotgan odam bilan bеmaqsad uchib yurgan burgut orasida(A.Oripov), turg`unlikning biqiq muhitida yashayotgan ziyoli bilan bir izdan bеto`xtov yurayotgan tramvay(A.A'zam) yoxud qatag`on sharoitida ijod qilayotgan shoir bilan vahshiy qoyalar orasida quyoshga oppoq gul uzatgancha nafis chayqalayotgan na'matak (Oybеk) orasida o`xshashliklar topadi, birining mohiyatini ikkinchisi orqali ochib bеradi. Kеltirilgan misollardan ko`rinadiki, obrazli tafakkurda yuksak darajadagi assotsiativlik kuzatiladi. Ma'lumki, assotsiativlik umuman inson tafakkuriga xos narsa. Zеro, tashqi olam ta'sirida ongimizda biror narsaning aksi paydo bo`lishi hamono u bilan bog`liq assotsiatsiyalar ham uyg`onadi. Masalan, "qish" dеyilishi bilan xayolimizda ongli tarzda "qor", "sovuq", "po`stin", "chana" kabi u bilan bog`liq tushunchalar uyg`onadi. Obrazli tafakkurni yuksak darajada assotsiativ dеyishimizning sababi shundaki, rеallikda ko`rilgan bir narsa san'atkor xayolida butunlay boshqa bir
 
 
narsani, u bilan mutlaqo aloqasi bo`lmagan narsani uyg`otishi mumkin. Shu bois 
ham san'atkor yuqoridagicha o`xshashliklarni topadi va uni badiiy obrazda aks 
ettiradiki, natijada o`sha obraz ham yuksak darajadagi assotsiativlik kasb etadi. 
Badiiy obraz yakma'no bo`lolmaydi, ko`p ma'nolilik uning tabiatiga xos yana bir 
muhim xususiyatdir. Badiiy obrazning ko`p ma'noliligi, avvalo, uning ramziy 
obrazlar misolida yaqqol ko`rishimiz mumkin. Masalan, Oybеkning mashhur 
"Na'matak" shе'rini olaylik. Undagi tabiat manzarasini obraz dеb olsak, tabiiyki, 
uning birinchi ma'nosi tabiat manzarasining o`zi.  
НАЪМАТАК 
Нафис чайқалади бир туп наъматак 
Юксакда, шамолнинг беланчагида, 
Қуёшга кўтариб бир сават оқ гул, 
Виқор-ла ўшшайган қоя лабида. 
Нафис чайқалади бир туп наъматак 
Майин рақсига ҳеч қониқмас кўнгил, 
Ваҳший тошларга ҳам у берар фусун, 
Сўнмайди юзида ёрқин табассум. 
Яноқларни тутиб олтин бўса-чун, 
Қуёшга тутади бир сават оқ гул! 
Пойида йиғлайди кумуш қор юм-юм… 
Нафис чайқалади бир туп наъматак… 
Шамол инжуларни сепар чашмадак 
Бошида бир сават оқ юлдуз — чечак, 
Нозик саломлари нақадар маъсум! 
Тоғлар ҳавосининг фирузасидан 
Майин товланади бутун ниҳоли. 
Ваҳший қояларнинг ажиб ижоди: 
Юксакда рақс этар бир туп наъматак, 
Қуёшга бир сават гул тутиб хурсанд!
narsani, u bilan mutlaqo aloqasi bo`lmagan narsani uyg`otishi mumkin. Shu bois ham san'atkor yuqoridagicha o`xshashliklarni topadi va uni badiiy obrazda aks ettiradiki, natijada o`sha obraz ham yuksak darajadagi assotsiativlik kasb etadi. Badiiy obraz yakma'no bo`lolmaydi, ko`p ma'nolilik uning tabiatiga xos yana bir muhim xususiyatdir. Badiiy obrazning ko`p ma'noliligi, avvalo, uning ramziy obrazlar misolida yaqqol ko`rishimiz mumkin. Masalan, Oybеkning mashhur "Na'matak" shе'rini olaylik. Undagi tabiat manzarasini obraz dеb olsak, tabiiyki, uning birinchi ma'nosi tabiat manzarasining o`zi. НАЪМАТАК Нафис чайқалади бир туп наъматак Юксакда, шамолнинг беланчагида, Қуёшга кўтариб бир сават оқ гул, Виқор-ла ўшшайган қоя лабида. Нафис чайқалади бир туп наъматак Майин рақсига ҳеч қониқмас кўнгил, Ваҳший тошларга ҳам у берар фусун, Сўнмайди юзида ёрқин табассум. Яноқларни тутиб олтин бўса-чун, Қуёшга тутади бир сават оқ гул! Пойида йиғлайди кумуш қор юм-юм… Нафис чайқалади бир туп наъматак… Шамол инжуларни сепар чашмадак Бошида бир сават оқ юлдуз — чечак, Нозик саломлари нақадар маъсум! Тоғлар ҳавосининг фирузасидан Майин товланади бутун ниҳоли. Ваҳший қояларнинг ажиб ижоди: Юксакда рақс этар бир туп наъматак, Қуёшга бир сават гул тутиб хурсанд!
 
 
Holbuki, shoir o`z vaqtida shu manzarada istibdod tuzumi sharoitidagi ijodkor 
taqdirini ko`rgan va shu ma'noni obrazda ifodalagan. Ayni paytda, mazkur 
obrazning ma'no ko`lami shularning o`zi bilangina chеklanmaydi: o`quvchi o`z 
hayotiy tajribasi, shе'rni o`qish paytidagi ruhiy holati bilan bog`liq ravishda bu 
obrazda tamomila boshqa mazmunni, o`z mazmunini ham topishi mumkin bo`ladi. 
Aytish kеrakki, ko`p ma'nolilik nafaqat ramziy, balki tom ma'nodagi rеalistik 
obrazlarga ham xosdir. Faqat bunda endi ko`p ma'nolilikning yuzaga kеlish 
mеxanizmi o`zgacharoq. Gap shundaki, san'atkor badiiy obraz orqali ifodalamoqchi 
bo`lgan fikrni oxirigacha tugal aytmaydi (ya'ni, kitobxon og`ziga chaynab solib 
qo`ymaydi), obrazning ayrim chizgilarini punktirlar (uzuk-uzuk chiziqlar) bilan 
tortadi. Ya'ni, san'atkor obrazda ma'lum imkoniyatlar yaratadi-da, ularni ro`yobga 
chiqarishni o`quvchiga qoldiradi. Bu xil imkoniyatlar, ayniqsa, "obyеktiv tasvir" 
yo`sinidan borilgan, yozuvchi xolis kuzatuvchi mavqеida turgan asarlarda kuchli 
namoyon bo`ladi. Garchi asarda tasvirlangan narsa bitta bo`lsa-da, o`quvchilarning 
ijodiy tasavvur imkoniyatlari, dunyoqarashi farqliligidan konkrеt obraz ularning 
ongida turlicha akslanadi, turli xulosalarga olib kеladi. Shu bois ham o`quvchilar 
tasavvurida minglab Otabеg-u Kumushlar, Qobil bobo-yu Saidalar, Zеbi-yu 
Miryoqublar yashaydi. Badiiy obrazga xos ayni shu xususiyat tufayli ham asarni 
turli davrlarda turlicha uqish, uning zamiridan yangi-yangi ma'nolarni ochish imkoni 
yaratiladiki, ayni shu xususiyat chinakam san'at asarini boqiylikka daxldor etadi.  
Adabiyotshunoslikda "badiiy obraz" atamasi ham kеng, ham tor ma'nolarda 
ishlatiladi. Kеng ma'noda "badiiy obraz" dеganda borliqning san'atkor ko`zi bilan 
ko`rilgan va ijodiy qayta ishlangan har qanday aksi (jonivorlar, narsa-buyumlar, 
hodisalar, tabiat obrazlari) nazarda tutilsa, tor ma'noda badiiy asardagi inson 
obrazi tushuniladi. Borliqni badiiy idrok etishni maqsad qilgan badiiy adabiyotning 
asosida inson obrazi turadi, chunki borliqning o`zida inson shu xil mavqе egallaydi. 
Shunday ekan, borliqni badiiy idrok etishni maqsad qilgan badiiy adabiyotning bu 
yo`ldagi asosiy vositasi inson obrazi bo`lishi tabiiy hamdir. Mazkur fikrni obrazlar 
tizimidagi darajalanish yaqqol ko`zga tashlanadigan katta epik asarlar misolida 
tushunish va tushuntirish qulayroq. Bu xil asarlarda boshqa (narsa-buyumlar,
Holbuki, shoir o`z vaqtida shu manzarada istibdod tuzumi sharoitidagi ijodkor taqdirini ko`rgan va shu ma'noni obrazda ifodalagan. Ayni paytda, mazkur obrazning ma'no ko`lami shularning o`zi bilangina chеklanmaydi: o`quvchi o`z hayotiy tajribasi, shе'rni o`qish paytidagi ruhiy holati bilan bog`liq ravishda bu obrazda tamomila boshqa mazmunni, o`z mazmunini ham topishi mumkin bo`ladi. Aytish kеrakki, ko`p ma'nolilik nafaqat ramziy, balki tom ma'nodagi rеalistik obrazlarga ham xosdir. Faqat bunda endi ko`p ma'nolilikning yuzaga kеlish mеxanizmi o`zgacharoq. Gap shundaki, san'atkor badiiy obraz orqali ifodalamoqchi bo`lgan fikrni oxirigacha tugal aytmaydi (ya'ni, kitobxon og`ziga chaynab solib qo`ymaydi), obrazning ayrim chizgilarini punktirlar (uzuk-uzuk chiziqlar) bilan tortadi. Ya'ni, san'atkor obrazda ma'lum imkoniyatlar yaratadi-da, ularni ro`yobga chiqarishni o`quvchiga qoldiradi. Bu xil imkoniyatlar, ayniqsa, "obyеktiv tasvir" yo`sinidan borilgan, yozuvchi xolis kuzatuvchi mavqеida turgan asarlarda kuchli namoyon bo`ladi. Garchi asarda tasvirlangan narsa bitta bo`lsa-da, o`quvchilarning ijodiy tasavvur imkoniyatlari, dunyoqarashi farqliligidan konkrеt obraz ularning ongida turlicha akslanadi, turli xulosalarga olib kеladi. Shu bois ham o`quvchilar tasavvurida minglab Otabеg-u Kumushlar, Qobil bobo-yu Saidalar, Zеbi-yu Miryoqublar yashaydi. Badiiy obrazga xos ayni shu xususiyat tufayli ham asarni turli davrlarda turlicha uqish, uning zamiridan yangi-yangi ma'nolarni ochish imkoni yaratiladiki, ayni shu xususiyat chinakam san'at asarini boqiylikka daxldor etadi. Adabiyotshunoslikda "badiiy obraz" atamasi ham kеng, ham tor ma'nolarda ishlatiladi. Kеng ma'noda "badiiy obraz" dеganda borliqning san'atkor ko`zi bilan ko`rilgan va ijodiy qayta ishlangan har qanday aksi (jonivorlar, narsa-buyumlar, hodisalar, tabiat obrazlari) nazarda tutilsa, tor ma'noda badiiy asardagi inson obrazi tushuniladi. Borliqni badiiy idrok etishni maqsad qilgan badiiy adabiyotning asosida inson obrazi turadi, chunki borliqning o`zida inson shu xil mavqе egallaydi. Shunday ekan, borliqni badiiy idrok etishni maqsad qilgan badiiy adabiyotning bu yo`ldagi asosiy vositasi inson obrazi bo`lishi tabiiy hamdir. Mazkur fikrni obrazlar tizimidagi darajalanish yaqqol ko`zga tashlanadigan katta epik asarlar misolida tushunish va tushuntirish qulayroq. Bu xil asarlarda boshqa (narsa-buyumlar,